Khi mới bắt đầu tiếp cận lý luận văn học, có thể các bạn sẽ thấy khó hiểu và có quá nhiều kiến thức cần tiếp thu, tuy nhiên, khi nắm được các vấn đề cơ bản nhất, gốc rễ nhất, việc học lý luận văn học sẽ dễ dàng hơn rất nhiều. Trong bài viết sau, blogcuaxu sẽ cùng các bạn tìm hiểu vấn đề lý luận văn học cơ bản nhất phần 1: bản chất, nguồn gốc, chất liệu của văn học và cùng luyện tập một dạng đề cơ bản về vấn đề này nhé!
Mục lục bài viết
I. Hiểu về nguồn gốc/ chất liệu/ bản chất của văn học
Trước tiên, các bạn cần nắm rõ:
- Chất liệu trong văn học lấy ở đâu?
- Bản chất của văn học là gì?
- Văn học thể hiện tư tưởng, hiện thực thông qua cái gì?
Các bạn chỉ cần nhớ một cách cơ bản nhất: văn học bắt nguồn từ hiện thực cuộc sống, chất liệu trong văn học khởi nguồn từ cuộc sống. Nhưng hiện thực ấy, phải thông qua cảm quan, góc nhìn của người nghệ sĩ. Chất liệu hiện thực không hiện hữu y nguyên, không tạc lại y hệt mà được thêm vào những gia vị của cảm xúc, của tư tưởng, của những góc nhìn.
- Phản ánh hiện thực: Văn học tái hiện cuộc sống, con người, sự kiện, nhưng không phải là sao chép y nguyên. Người nghệ sĩ chọn lọc, sắp xếp và thêm vào đó những chi tiết hư cấu để làm nổi bật một ý nghĩa nào đó.
- Thể hiện cảm xúc và tư tưởng chủ quan: Tác phẩm văn học là nơi nhà văn gửi gắm tư tưởng, tình cảm, quan niệm thẩm mỹ và cái nhìn riêng của mình về thế giới.
Tiếp theo, các bạn hãy thử tư duy, vậy, hiện thực cuộc sống, tư tưởng, cảm xúc được thể thông qua điều gì?
Chúng ta đến với bản chất/ đặc trưng tiếp theo của văn học đó chính là hình tượng văn học.
- Tính hình tượng: Văn học dùng hình tượng (nhân vật, sự vật, cảnh vật,…) cụ thể, gợi cảm để truyền tải nội dung tư tưởng, tình cảm, thay vì dùng các khái niệm trừu tượng.
Ví dụ để các bạn dễ dàng hình dung với tác phẩm: Chí Phèo:
- Chất liệu ở đây là gì? Đó là cái bối cảnh xã hội chân thực, là làng Vũ Đại thời bấy giờ, là người nông dân và cuộc sống chân thực của người nông dân thời ấy. Đi vào chi tiết hơn, hiện thực rõ nét trong từng tầng lớp, thế hệ: là Chí Phèo – người nông dân thấp cổ bé họng, là Bá Kiến – đại diện cho giai cấp thống trị…
- Cảm xúc của tác giả ở đây là gì? Là lòng thương cảm, là cái nhìn thấu đời, là nỗi bất bình khổ đau với thời đại, khi đứng trước người nông dân.
- Tư tưởng ở đây là gì? Tác giả viết Chí Phèo có phải chỉ để miêu tả lại xã hội bấy giờ hay không? Không. Khi đặt bút xuống viết lên tác phẩm này, tác giả gửi gắm rất nhiều tư tưởng vào đó.
Về tư tưởng hiện thực: tác giả phản ánh mối quan hệ của các giai cấp thời bấy giờ, phản ánh mâu thuẫn giai cấp gay gắt, phản ánh cái hiện thực tối tăm, đau khổ của kiếp người nông dân. Và nhân vật Chí Phèo là đại diện điển hình cho bi kịch bị chà đạp nhân hình, nhân tính. Khái quát lên là tư tưởng lớn mang tính quy luật trong xã hội cũ: có áp bức, có đấu tranh, đấu tranh tự phát thường dẫn đến kết cục bi thảm.
Tư tưởng/giá trị nhân đạo: niềm thương cảm sâu sắc với số phận khổ đau, đề cao con người, đề cao nhân tính, phê phán thế lực tàn bạo.
- Hình tượng văn học ở đây là gì? Hay nói cách khác, đâu là phương tiện để tác giả viết, thể hiện được tư tưởng, cảm xúc, đưa chất liệu hiện thực vào: Đó chính là nhân vật, cụ thể là Chí Phèo và những tuyến nhân vật phụ khác, đó là tình huống, là chi tiết trong truyện, đó là ngôn ngữ, là giọng điệu mà tác giả xây dựng. Đây cũng chính là phần các bạn cần quan tâm để viết về hình thức nghệ thuật.
Trong chương trình học, dù không được học riêng về lý luận văn học, nhưng các kiến thức thầy cô giảng dạy đều chính là lý luận văn học đó, và đặc biệt là bản chất của văn học.
Các bạn sẽ thấy khi dạy, thầy cô thường tách ra các ý chính bao gồm:
Đối với truyện:
- Hoàn cảnh sáng tác
- Giá trị hiện thực
- Giá trị nhân đạo
- Tình huống
- Nhân vật
- Giọng điệu
- Nghệ thuật xây dựng tâm lý nhân vật
Đối với thơ:
- Nhân vật trữ tình
- Thể thơ, vần điệu
- Mạch cảm xúc thơ
- Hình ảnh thơ
- Biện pháp tu từ
Thực chất, những yếu tố trên đều thuộc về bản chất/nguồn gốc, đặc trưng cơ bản nhất của văn học. Chỉ đơn giản là, đối với chương trình học THPT, không học chuyên, không thi học sinh giỏi, các bạn không cần hiểu sâu và gọi tên vấn đề lý luận văn học đó lên mà thôi.
II. Những dạng đề liên quan đến vấn đề nguồn gốc, chất liệu bản chất của văn học và cách xử lý
Để dễ dàng ghi nhớ và vận dụng kiến thức lý luận văn học cơ bản trên, các bạn cần biết sẽ có các dạng đề cơ bản nào liên quan và cách xử lý như thế nào? Dưới đây là một số dạng đề cơ bản nhất, theo góc nhìn của riêng mình, các bạn có thể tham khảo nhé:
1. Dạng đề liên quan đến vấn đề nguồn gốc, chất liệu, bản chất của văn học
- Dạng 1: Nhận định về nguồn gốc, bản chất của văn học
Đề bài thường đưa ra một nhận định về mối quan hệ giữa văn học và đời sống, giữa tác phẩm và hiện thực, ví dụ như “Văn học là cuộc đời” hay “Văn học bắt nguồn từ cuộc sống và chỉ phục vụ cuộc sống”.
Đề bài đưa ra bản chất phản ánh hiện thực và biểu hiện đời sống chủ quan, tính hình tượng của văn học. Ví dụ: “Văn học là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan” (Hegel), hay “Văn học là nhân học” (Gorki).
- Dạng 2: Nhận định về chất liệu của văn học
Đề bài thường đề cập đến ngôn ngữ, chi tiết, hình ảnh… được sử dụng để xây dựng tác phẩm. Ví dụ: “Văn học là nghệ thuật của ngôn từ” hoặc “Những hạt thơ được lượm lặt trên luống đất của người dân cày”.
2. Hiểu bản chất để xử lý các dạng đề
Dạng 1: Nguồn gốc và bản chất của văn học
- Dạng đề này trực tiếp liên quan đến vấn đề lý luận về bản chất văn học. Nó yêu cầu người viết trả lời câu hỏi cốt lõi: Văn học là gì? Nó bắt nguồn từ đâu và mang bản chất gì?
- Nắm được rằng văn học là sự phản ánh hiện thực khách quan (những gì có thật trong đời sống) và đồng thời là sự biểu hiện đời sống chủ quan (tư tưởng, cảm xúc, cái nhìn của nhà văn). Hai yếu tố này luôn song hành và không thể tách rời để tạo nên một tác phẩm hoàn chỉnh.
Dạng 2: Chất liệu của văn học
- Dạng đề này liên quan đến vấn đề hình tượng trong tác phẩm văn học, cụ thể là về ngôn ngữ nghệ thuật, về “nguyên liệu” thể hiện trong tác phẩm.
- Hiểu đơn giản đó là để hiện thực hóa cái “bản chất” được nói ở Dạng 1, nhà văn phải sử dụng một chất liệu cụ thể. Đó chính là ngôn từ, hình ảnh. Tác giả phải dùng cái hữu hình , chính là ngôn từ để thể hiện cái vô hình đó chính là tư tưởng, cảm xúc. Dạng đề này tập trung vào vai trò của ngôn ngữ, chi tiết, hình ảnh – những công cụ để nhà văn xây dựng nên hình tượng nghệ thuật. Nhận định “Văn học là nghệ thuật của ngôn từ” khẳng định vai trò tối quan trọng của chất liệu này.
Ghi nhớ: Để làm một bài nghị luận hoàn chỉnh, bạn không thể chỉ giải quyết một dạng đề mà phải kết hợp cả hai. Khi phân tích một tác phẩm để chứng minh bản chất văn học, bạn phải chỉ ra được nhà văn đã dùng chất liệu ngôn ngữ như thế nào để phản ánh hiện thực đời sống và biểu hiện tư tưởng của mình.
III. Luyện tập
Để có thể ghi nhớ và vận dụng nhuần nhuyễn kiến thức lý luận văn học, các bạn cần dành thời gian luyện tập nhiều hơn. Các bạn có thể thử sức với đề bài sau nhé!
Đề bài: “Cuộc sống là cánh đồng màu mỡ để cho thơ bén rễ sinh sôi” (Puskin)
Anh/chị hiểu về nhận định trên như thế nào? Bằng trải nghiệm văn học của mình, hãy làm sáng tỏ nhận định trên.
Tham khảo sách học lý luận văn học: TỔNG HỢP SÁCH HỌC LÝ LUẬN VĂN HỌC (UPDATE LIÊN TỤC)
Đừng quên ghé thăm Góc học văn của blogcuaxu để đọc thêm nhiều bài viết đề văn học nhé!
Lưu ý: toàn bộ kiến thức được chia sẻ dưới góc nhìn của riêng mình, các bạn xem với tâm lý tham khảo thôi nhé!
